Kerstnacht, Jaar B, 24 december 2017, Viering van Woord en Gebed, Fred van Kan

Kerstmis, 24 december 2017

Fred van Kan

 

‘De duisternis heeft het licht niet overmeesterd’, zongen we zo-even. Ongetwijfeld wilt u dit net als ik graag beamen, zeker op een stemmige, misschien zelfs romantische avond als deze.

Het was de evangelist Johannes die deze zinsnede bijna tweeduizend jaar geleden noteerde: ‘De duisternis heeft het licht niet overmeesterd’. Hij was ervan overtuigd dat met de komst van Jezus van Nazareth een nieuwe tijd was begonnen, waarin positieve krachten het zouden winnen van negatieve, het goede sterker zou blijken dan het kwade.

Toch bleek dat niet de werkelijkheid te zijn.  Hoe hoopvol de eerste christenen ook waren, hoe vol ook van idealen van vrede en gerechtigheid, de realiteit was weerbarstig. Oorlog, geweld, onderdrukking, vernedering, slavernij en vernietiging teisterden de wereld in hun dagen en zouden dat de eeuwen door blijven doen.

 

‘De duisternis heeft het licht niet overmeesterd’.

Is dat niet hopen tegen beter weten in? Kan dat bestaan?

Ook in onze dagen klinkt oorlogstaal. Donald Trump en Kim Jong-un slaan elkaar met bedreigingen om de oren, een wereldoorlog lijkt regelmatig nabij. In Myanmar zijn enkele honderdduizenden Rohingya hun verwoeste dorpen ontvlucht en velen van hen kwamen om. Jemen wordt verscheurd door burgeroorlog, in het Midden-Oosten is vrede nog altijd ver weg. Kijken we naar de economische ontwikkeling in onze wereld, dan worden de rijken steeds rijker en de armen blijven hopeloos achter.

Is onze geschiedenis niet een aaneenschakeling van haat, eigenwaan en eigenbelang? Homo homini lupus. De mens is een wolf voor de mens.   Dat wij elkaar naar het leven staan lijkt welhaast ingebakken in ons menszijn. De strijd tegen de duisternis lijkt kansloos.

En toch, op deze kerstavond in de Franciscus Xaverius klinken opnieuw de woorden van de evangelist Johannes: De ‘duisternis heeft het licht niet overmeesterd.’ Maar ook hoorden we de woorden van Jesaja en die lijken bijna meer van toepassing:

‘Blinden, zo tasten wij in het rond,

Onzekere mensen zonder ogen,

Wij struikelen op klaarlichte dag,

In de bloei van ons leven zijn wij als doden.’

 

En toch is er de hele mensengeschiedenis door altijd dat intense verlangen geweest, heeft altijd de hoop geleefd dat het waar mag zijn, dat de duisternis het licht niet overmeestert. Dat is ook mijn ervaring. Als je de buitenwereld met zijn negatieve berichtgeving loslaat en je gaat bij jezelf te rade, als je je openstelt voor wat je ten diepste beweegt, dan is er een zeker weten: Het licht moet overwinnen.

Het hoopvolle tegengeluid heeft altijd geklonken, de eeuwen door. Stel je te weer, berust niet in de macht van het kwaad. Mensen hebben zorg gehad voor mensen, profeten traden aan de dag en wezen nieuwe wegen. Zij staken hun nek uit en riepen om verandering, eerst Jesaja en veel later Johannes de Doper. Zij predikten:

‘Baan in de woestijn zijn weg.

Bergen en heuvels moeten geslecht

Afgronden moeten worden gevuld

Krochten moeten worden: bewoonbaar

Klippen een vruchtbare vallei.’

Ga nieuwe wegen!

 

‘De duisternis heeft het licht niet overmeesterd.’

Het was de krachtige ervaring van Jezus’ leerlingen dat in hem, Jezus van Nazareth, de duisternis werd overmeesterd. Hij is voor hen de verpersoonlijking van het licht. Hij biedt nieuw perspectief. Zij zien in hem de profeet, door God gezonden, over wie al eeuwen in Bijbelse verhalen was gesproken. Hij is de Messias, de gezalfde, die vrede en voorspoed zal brengen. In het geboorteverhaal van Jezus houdt Lucas dit zijn gehoor heel duidelijk voor als hij een engel ten tonele voert die zegt: “Heden is u, in de stad van David, een redder geboren, de Heer, de Messias”. Dat is de betekenis die Jezus voor de leerlingen heeft. Hij is het die in een duistere wereld redding brengt. Zijn programma was en is helder, het staat haaks op het denken van toen maar ook van nu: Geef wie honger heeft te eten, geef wie dorst heeft te drinken, neem de vreemdeling op, wees de arme en zieke nabij, bezoek de gevangenen. Jezus legde zich niet neer bij het bestaande, maar koos voor deze wereld omgekeerd.

De ander stond bij hem centraal, niet een hoogverheven God. In de ander, zo zei hij, kun je de Oneindige ontmoeten, in de ander wordt je een glimp van de Eeuwige gewaar. De Joodse filosoof Levinas verwoordde het heel mooi: Jezus werd de bondgenoot van de ander. Door elk egoïsme los te laten en de ander centraal te stellen, wordt het koninkrijk Gods realiteit onder ons, zo houdt Jezus ons voor. Zo overwint het licht. Het koninkrijk waarvan hij spreekt, is niet een koninkrijk dat wordt gevestigd met geweld, met vertoon van macht, maar dat gestalte krijgt waar gerechtigheid en liefde vrij baan wordt gegeven. Zijn geboorte is niet die van een koningszoon in een paleis, maar hij wordt in een voederbak gelegd, niet ver van de herders in het veld. Je vindt hem eerder bij de vluchtelingen dan in de gevestigde maatschappij.

 

‘De duisternis heeft hem niet overmeesterd’.

Zijn woorden bieden leven, bieden levenslicht, zo zongen we. Hij is bronwaterlicht, ziel, leeftocht, adem voor mensen. Ook anno 2017 kunnen we ons leven naar zijn voorbeeld inrichten. Maar hoe dan? Wij zijn geen profeten, heiligen, mensen die gewend zijn voorop te lopen. Of toch wel?

Er zijn mensen zoals u en ik, die gerechtigheid en vrede als vanzelf voorleven, op de achtergrond, zonder veel ruchtbaarheid. Misschien heeft u onlangs de documentaire gezien die Eva Jinek maakte rondom de Amerikaanse veeboer John die een groot aantal Mexicanen in dienst heeft genomen. Immigranten zijn bij hem heel welkom. Ontslaan van medewerkers komt in zijn vocabulaire niet voor: je kunt altijd samen opnieuw beginnen. Om zich goed op de hoogte te stellen van de achtergrond van zijn werknemers reist hij nu en dan zelfs af naar Mexico. Regelmatig gaat hij naar het Amerikaanse congres in Washington om aan te dringen op humane immigratiewetten.

Ook in het nieuws was de zestienjarige Syrische jongen Mohamad Al Jounde. Hij ontving deze maand de Internationale Kindervredesprijs 2017 voor zijn onvermoeibare inzet voor de rechten van Syrische kindervluchtelingen. Mohamad ontvluchtte Syrië vanwege de burgeroorlog. In het Libanese vluchtelingenkamp waar hij werd opgevangen, was geen onderwijs mogelijk. Daarop besloot hij, twaalf jaar oud, zelf een school op te richten. Hij gaf er wiskunde en fotografie. Inmiddels volgen er gemiddeld 200 kinderen daar onderwijs en dat niet alleen, zij kunnen er spelen en krijgen weer plezier in het leven. Een prachtig voorbeeld van hoe je in de diepste ellende licht kunt brengen.

Maar ook dichterbij zijn ze te vinden, mensen zoals u en ik die het verschil durven maken. Onze straatpastor die door de Amersfoortse binnenstad gaat en zich inzet voor daklozen; de mantelzorger die door dik en dun een demente partner blijft opzoeken; buren die ouderen in hun omgeving behulpzaam zijn; vrijwilligers die het leven van patiënten in onze ziekenhuizen een beetje aangenamer maken, ga zo maar door.

 

‘De duisternis heeft het licht niet overmeesterd’.

Als je je ervoor openstelt dan is het mogelijk, dan maken u en ik het verschil, dan groeit een wereld waarin het licht de boventoon voert. Natuurlijk is het in de dagen rond Kerstmis altijd nog een stuk eenvoudiger dan op andere dagen van het jaar. We zijn nu meer dan ooit doordrongen van het belang van vrede en gerechtigheid. Ik wens ons toe dat we onze goede voornemens waarmaken, ook als het gewone leven weer zijn gang neemt, als het kaarslicht van kerstmis is gedoofd en de kerstklanken zijn verstomd. Dan kan het visioen dat Jesaja schetst werkelijkheid worden:

‘De panter vlijt zich naast het bokje

De wolf en het lam liggen samen

Het kalf en de leeuw zullen grazen op een veldje -

Een kind kan ze weiden.

De zuigeling zal spelen

Bij het hol van de adder

Een kind steekt zijn handje

In het nest van de slang.

Niemand doet nog kwaad.’

Ik wens u en mij toe dat het goddelijk licht doorbreekt in ons hart en dat wij bouwen aan een nieuwe toekomst.

Moge het zo een Zalig Kerstfeest zijn.

Geloofsgemeenschap St. Franciscus Xaverius - 't Zand 31, 3811 GB Amersfoort.
Bereikbaar iedere werkdag van 9.00-12.00 u. tel 033 4721705, of 
email.
Voor dringende pastorale zorg kunt u bellen naar: 06-57541222.